Elhuyar Zientzia

V. denboraldiaren 33. saioa. Baterien birziklapenaz hitz egin dugu, alegia, inguruan ditugun gailu elektrikoen baterietatik metalak berreskuratu eta berrerabiltzeko teknologia oraindik ez dugula kontatu dugu. Oraindik. Bestetik, Olentzia Itsas Estazioko Denis Benitok kontatu digu nola tratatzen diren gaur egun euskal kostaldean lehorreratzen diren itsas espezieak. Zetazeoei buruz hitz egin dugu, baina baita itsa zakurrei, dortokei eta marrazoei buruz ere. Gainera, Mauna Loa behatokiaren neurketetan Donald Trumpen politikak nola eragiten dutela ere kontatu dugu. Kontu larria, hamarakadetan izan diren CO2ren neurketak dagoeneko eteten direlako tarteka, eta ez dakigu zein izango den horren etorkizuna.  

Direct download: EKOV-33.mp3
Category:science -- posted at: 4:36am EDT

XXIX. denboraldiaren 33. saioa. Gorotzaren gaiarekin abiatu gara; kontu asko ditu, besteak beste haren kimika perfumeen industrian erabiltzen dela, oso efektu kimiko berezi bati esker. Gero, bai&by fundaiozko , desgaitasun intelektuala dutenentzako euskara ikasteko metodoa eta naturaren benetako aleatoriotasuna, kuantikaren bidetik. 

Direct download: NFXXIX-33.mp3
Category:science -- posted at: 4:12am EDT

XXIX. denboraldiaren 32. saioa: Laboratorium museoko Hitzik gabe dibulgatzea erakusketaz hitz egiten hasi gara. Gero, Txoni Matxain kimikari kuantikoarekin hitz egin dugu bere lana egiteko beharrei buruz. Alde batetik, kalkulu kuantikoen beharraz, eta, bestetik, eta ikuspuntu praktikotik, nolako ekipamendua behar den gaur egun lan hori egiteko. 

Direct download: NFXXIX-32.mp3
Category:science -- posted at: 6:35am EDT

V. denboraldiaren 32. saioa: alderantzizko baso baten gainean dago Venezia eraikita. Egurraren gainean. Baina nola? Eta zer arazo ematen ditu gaur egun? Horrekin ireki dugu aste honetako saioa. Gero, Biolur-eko Leire Ibarretxe izan dugu, eta nekazaritza ekologikoan pestizidak, plagizidak eta ongarri kimikoak nola ordezkatzen dituen kontatu digu. 

Direct download: EKOV-32.mp3
Category:science -- posted at: 6:30am EDT

XXIX. denboraldiaren 31. saioa. Adimen artifizialaz eta hezkuntzaz hitz egin dugu Beñat Erezuma Arisketa bigarren hezkuntzako irakaslearekin. Bilboko Miguel de Unamuno institutuan ematen ditu tekniologiako klaseak, eta aspalditik ari da gaia esploratzen. Adimen artifiziala nola erabili esploratu du. Besteak beste, adimen artifizialaz egindako olerki-liburu bat eta podcast bat ditu. Gaiaz lasai hitz egiteko aukera izan dugu.  

Direct download: NFXXIX-31.mp3
Category:science -- posted at: 4:41am EDT

V. denboaldiaren 31. saioa. Don Boscoko ikastetxeko ikasleek egindako bi proiekturi buruz hitz egin dugu. Bika kimikakoak, baina biak Hegoamerikako komunitate batzuetako errealitatean oinarrituta. Batetik, Ane Lazkano Navarlaz irakasleak azaldu digu dengearen eltxoa uxagarri bat bilatu dutela, olio esentzialetatik eta Peruko Piura Garaian dituzten baliabideetatik abiatuta. Bestetik, Irati Legorburu Artolak kontatu digu Boliviako Valles Cruceños eskualderako nekazal ongarri eta produktu fitosanitario jasangarriak ekoiztu dituztela. 

Direct download: EKOV-31.mp3
Category:science -- posted at: 6:09am EDT

XXIX. denboraldiaren 30. saioa. Litioaren arazoaz hitz egin dugu, bateriak egiteko ezin egokia, baina segurtasun arazoak ematen dituena. Eta ORAI adimen artifizialeko zentroko Igor Leturia eta Iñigo Morcillo ikertzaileen bisita izan dugu. Haien taldeak diktaketa-sistema bat garatu dute dibertsitate funtzionala duten gazteentzat, adimen artifiziala erabilita. Gazteek teklatua erabili ordez, ahoz diktatu dezakete testu bat ordenagailuak uler dezan. AskHezi du izena sistema berriak, eta euskararentyzat funtzionatzen du. Bukatzeko, ohi bezala, kuantikari begira jarri gara. Errealitatearen kontzeptuaz hitz egin dugu: ez al da existitzen neurtzen ez duguna? 

Direct download: NFXXIX-30.mp3
Category:science -- posted at: 4:06am EDT

V. denboraldiaren 30. saioa: mendi-ibilbide asko aldatu dira Mont Blanc-en klima-aldaketaren ondorioz. Horrekin hasik dugu aste honetako Ekosfera. Gainera, polimeroen beharraz hitz egin dugu Miren Aguirre Arrese EHUko kimikariarekin. Polimeroak (tartean plastiko asko) behar ditugu bizimodu modernoan, eta aldi berean arazoak sortzen du haien gainerabilerak. Biren arteko oreka non dagoen esaten ez da erraza. Bukatzeko, erlaxatu gara Versailleseko frutarbolen lorategia gogora ekarrita, eta Eguzki erregearen udare maiteak aipatu ditugu.  

Direct download: EKOV-30.mp3
Category:science -- posted at: 4:42am EDT

XXIX. denboraldiaren 29. saioa. Energia ilunaren ikerketarekin hasi gara, DESI espektroskopioren azken emaitzak beste teknika batzuekin konbinatu dituztelako eta susmoa dago energia iluna ahultzen ari dela. 

Gai nagusia kriminalistika izan da. Josu Lopez Gazpio dibulgatzaileak azaldu digu zientziak nola argitu zuen zein izan zen Romanov familiaren patua, tsarren familiarena, iraultza errusiarraren hasieran. 

Eta gainera kuantikaz hitz egin dugu: zergatik sortu ziren bi mekanika kuantiko duela ehun urte? Ez al zen nahikoa bakarra izatea? Eta zein da onena? 

Direct download: NFXXIX-29.mp3
Category:science -- posted at: 6:38am EDT

Añana-Sobrongo Ekoetxe berria inauguratu dute. Oraingoz Sobrongo egoitza ireki dute, uraren museoa zegoen eraikina baliatuta. Gu Ainhoa Diez de Salazar Gutierrez IHOBEko langilearekin izan gara. Bera da Ekoetxeen arduraduna, eta harekin hitz egin dugu Ekoetxe berriaz eta ingurumen hezkuntzaz.

Gainera, beste bi kontu. batetik, elefanteak uxatzeko erleak erabiltzeko ideia, eta bestea galdera sinle bat: nola hiltzen dira zuhaitzak?  

Direct download: EKOV-29.mp3
Category:science -- posted at: 6:02am EDT

XXIX. denboraldiaren 28. saioa: Eguzkiaren ikerketa eta Elhuyar aldizkaria. 

Direct download: NFXXIX-28.mp3
Category:science -- posted at: 6:04am EDT

V. denboradliaren 28. saioa: ICARUS proiektua animaliak baliatzeko hodamendi naturalak iragartzeko, eta hegaztien burmuinaren eboluzioa. 

Direct download: EKOV-28.mp3
Category:science -- posted at: 6:03am EDT

XXIX. denboraldiaren 27. saioa: Silvestre II. matematika maite zuen aita santua, Judith Rivas EHUko matematikaria eta kuantikaren galdera klasikoa: partikula ala uhina? 

Direct download: NFXXIX-27.mp3
Category:science -- posted at: 5:29am EDT

V. denboraldiaren 27. saioa: Gernua ongarri eta PIEko zuzendaritza berria. 

Direct download: EKOV-27.mp3
Category:science -- posted at: 5:29am EDT

XXIX. denboraldiaren 26. saioa: Erdi Aroko idazkeraren ondarea eta zentro teknologikoak gaur. 

Direct download: NFXXIX-26.mp3
Category:science -- posted at: 7:05am EDT

V. denboraldiaren 26. saioa: beroaldiak itsasoan eta lur arraroen geopolitika. 

Direct download: EKOV-26.mp3
Category:science -- posted at: 3:53am EDT

Jaione Auzmendi biokimikariak CICbioGUNE zentroan egiten du lan. Minbizi mota bat ikertzen du, glioblastoma, baina haren ibilbidean garunari buruzko beste ikerketa asko egin ditu. Haren lanaz hitz egin dugu luze, bai eta zientziaren dibulgazioari buruz ere. 

Direct download: NFXXIX-25b.mp3
Category:science -- posted at: 3:10am EDT

2025 kuantikaren naizoarteko urtea da, urteurren garrantzitsua bete delako esparru horretan: duela 100 urte jaio ziren mekanika kuantikoaren bi garapen ezberdin, Heissenbergen mekanika matriziala eta Schrödingerren mekanika ondulatorioa. Biek deskribatzen zuten mundu kuantikoa zuzentasunez, baina biek dituzte inplikazio filosofiko zorrotzak, eta bietan ezberdinak Fisikarien mundua bitan banatu zen. 

Direct download: NFXXIX-25a.mp3
Category:science -- posted at: 3:06am EDT

XXIX. denboraldiaren 25. saioa: Mekanika kuantikoaren jaiotza zurrunbilotsua eta Jaione Auzmendi biokimikaria eta garuna. 

Direct download: NFXXIX-25.mp3
Category:science -- posted at: 2:56am EDT

Mikak ohiko hegaztiak dira Euskal Herrian. Urteekin ugaritu dira. Haien balio ekologikoaz jabetzen gara, baina tradizioak oso modu berezian tratatu ditu. Mito asko daude hegazti horren inguruan. 

Direct download: EKOV-25c.mp3
Category:science -- posted at: 6:13am EDT

Entzule batek proposatu du autoen potentzia mugatua garai bateko autoek zuten potentziara egokitzeko. Horrek emisioak murriztuko lituzke eta erregaia aurrezko luke. Gogoeta horretatik abiatuta hitz egin dugu Javi Oskoz Don Boscoko automobilgintzako irakaslearekin. Berak dio kontua ez dela hain sinplea eta hainbat desabantaila ekarriko lituzke neurri horrek. 

Direct download: EKOV-25b.mp3
Category:science -- posted at: 5:39am EDT

Ideia sinple bat. Paisaia bat ez dugu berdin baloratzen garai historiko ezberdinetatik begiratuta. Begi bistakoa dirudi, baina ez da. Adibidez, XVI. mendeko paisaia bat garai hartako biztanleentzat, eraikuntzaz beteta dago; gaurtik ikusita, ordea, oso eraikuntza gutxi ditu. 

Direct download: EKOV-25a.mp3
Category:science -- posted at: 5:19am EDT

V. denboraldiaren 25. saioa: garai bateko paisaia, autoen potentzia mugatzearen ideia eta mikak. 

Direct download: EKOV-25.mp3
Category:science -- posted at: 5:12am EDT

Josu Lopez Gazpio kimikari eta dibulgatzaileak 300 gorpuen kasua ekarri digu. Estatu Batuetako herri txiki batean, gorpu asko agertu ziren zelai batean; salatu gabeko kasuak ziren. Josuk kontatu digu nola lagundu zuen kimikak han gertatukoa argitzen. 

Direct download: NFXXIX-24b.mp3
Category:science -- posted at: 5:05am EDT

XXIX. denboradliaren 24. saioa: kriminalistika, 300 gorpuen kasua. 

Direct download: NFXXIX-24.mp3
Category:science -- posted at: 4:55am EDT

Aranzadik dokumental bat argitaratu du Mikroklima proiektuari buruz. Mikrohezeguneak eta klima-aldaketaren eragina ikertu dituzte Gipuzkoako hezeguneen sare batean. Gu aditu askorekin izan gara: Aranzadiko Carlos Cabido, NEIKEReko Aitor Cevidanes eta Kopenhageko Unibertsitateko irakaslea; hirurak izan dira proiektu honetan ikertzaile. 

Direct download: EKOV-24b.mp3
Category:science -- posted at: 5:18am EDT

Txekiar errepublikan kastore talde batek presa bat eraiki du. Toki hartantxe, pertsonek duela zazpi urte planifikatu zuten presa bat eraikitzea, baina burokraziak harrapatuta zegoen proiektua. 

Direct download: EKOV-24a.mp3
Category:science -- posted at: 5:16am EDT

V. denboraldiaren 24. saioa: kastoreak eta burokrazia eta Mikroklima. 

Direct download: EKOV-24.mp3
Category:science -- posted at: 5:13am EDT

Kuantikak atomoetan eta partikula txikietan eragiten du. Objektu arruntetan, mundu makroskopikoan, aldiz ez dira nabaritzen efektu kuantikoak. Baina non dago bi horien arteko muga? Zer tamainatik behera da nagusia fisika kuantikoa deskribapen fisiko bat egiteko?  

Direct download: NFXXIX-23c.mp3
Category:science -- posted at: 4:46am EDT

ORAI NLP zentro teknologikoa hizketaren ezagutza landu du adimen artifizialaren bitartez, hizketa horren ahotsa inguru zaratatsu batean dagoenean. Guk ederki egiten dugun lana da, baina makina batentzat oso ataza konplexua da. ORAIko Xabi Sarasola eta Iñigo Morcillo ikertzaileak izan dira gurekin. 

Direct download: NFXXIX-23b.mp3
Category:science -- posted at: 4:43am EDT

Aste honetan ospatu da irratiaren nazioarteko eguna, eta gogoratu nahi izan dugu "trantsistore" deitzen genuen gailua. Aldi berean, tradizio handia sortu zuen errezeptorea, betiko irratia, eta kuantikaren lehen iraultzaren produktu izarra, betiko trantsistorea.  

Direct download: NFXXIX-23a.mp3
Category:science -- posted at: 4:40am EDT

XXIX. denboraldiaren 23. saioa: betiko trantsistorea, hizketaren ezagutza inguru zaratatsuetan eta noraino eragin kuantikoa. 

Direct download: NFXXIX-23.mp3
Category:science -- posted at: 4:37am EDT

EHUko Julen Astigarraga geografoa izan da gurekin Suediatik. Praktikan ekologoa eta biologoa da, eta dendrokronologia baliatzen du zuhaitzen hazkaunatza ikertzeko, hau da, enborraren eraztunak irakurtzen ditu. Bertan ari da hainbat proiektuetan, besteak beste, klima-aldaketaren eragina neurtzen. 

Direct download: EKOV-23b.mp3
Category:science -- posted at: 5:27am EDT

Azken egunetan Santorini uharte ospetsuak lurrikara asko izan ditu. Berez sumendi baten parte da, eta lurrikara-multzo bat da, beste sumendietan askotan izan den bezala. Baina beste sumendi horietako egoera ez da argigarria. Batzuetan, erupzio baten aurrekariak dira lurrikarak. Beste batzuetan ez. 

Direct download: EKOV-23a.mp3
Category:science -- posted at: 5:25am EDT

V. denboraldiaren 23. saioa: Santoriniko egoera sismikoa eta basoen dinamika klima aldaketaren aurrean. 

Direct download: EKOV-23.mp3
Category:science -- posted at: 5:01am EDT

Irati Diez Virto biologoak olagarroen eta beste zefalopodo batzuen adimenaz hitz egin digu. Oso animalia bizkorrak izateko ospea dute, eta hainbat esperimentuetan harritu egiten gaituzte. 

Direct download: EKOV-22b.mp3
Category:science -- posted at: 6:27am EDT

Ez da erraza jakitea zer altueran egin dezaketen hegan hegaztiek, haiek ez baitituzte errekorra hausteko ahaleginik egiten. Ezagutzen ditugun hegaldi altuenak Himalaiaren gainekoak dira edo hegazkin komertzialen kontra izandako talketan jasotakoak. 

Direct download: EKOV-22a.mp3
Category:science -- posted at: 6:22am EDT

V. denboraldiaren 22. saioa: Hegaztien hegaldiaren muga eta zefalopodoen adimena.

Direct download: EKOV-22.mp3
Category:science -- posted at: 6:17am EDT

Zentro askok ospatuko dute elkarrekin emakume zientzialariaren eguna. Koordinatzaileetako batekin izan gara, Oihane Sanz Iturralde kimikariarekin. Harekin gainbegirada bat eman diogu gaur egungo unibertsitatearen egoerari, alderdi horretatik. Egiten ari diren ospakizunez ere hitz egin digu. 

Direct download: NFXXIX-22c.mp3
Category:science -- posted at: 3:26am EDT

CICnanoGUNEn, ikerketa-lerro berria dute, zelulak eremu magnetikoen bitartez gidatzeko ikerketa, eta lehen aldiz emakume batek zuzentzen du proiektu bat zentro horretan. Mariana Medina Sanchez da, fisikari kolonbiarra. Harekin izan gara haren eskarmentua ezagutzeko, emakumea eta zientzia uztartzen dituen egunaren testuinguruan. 

Direct download: NFXXIX-22b.mp3
Category:science -- posted at: 3:21am EDT

Matematikako foro batean hartu zuen parte, integral batzuen soluzioa ematen. Cleo sinatzen zuen. Soluzioa eman bai, baina ez zuen azalpenik ematen eta ez zen eztabaida matematikoetan sartzen. Inork ez zekien zein zen, baina ahalmen harraigarria zuen integralak ebazteko. 

Direct download: NFXXIX-22a.mp3
Category:science -- posted at: 3:17am EDT

XXIX. denboraldiaren 22. saioa: Cleo matematikari misteriotsua, Mariana Medina ikerketa-buru eta Oihane Sanz eta unibertsitate baten emakumeen erretratoa. 

Direct download: NFXXIX-22.mp3
Category:science -- posted at: 3:14am EDT

Kuantikak, zientziaren beste adarrek bezala, postulatuen beharra du. Frogatu ezin diren oinarrizko ideiak dira. Ezin dira frogatu, baina ontzat ematen direnak haien ondorioak inkoherentzia bat azaleratzen ez duen bitartean. 

Direct download: NFXXIX-21d.mp3
Category:science -- posted at: 2:41am EDT

ESA agentzian lan egiten du. Ignacio Tanco du izena, urnietarra da, eta Eguzki-sistemaren barnealdea ikertzen duten misioen arduradun teknikoa da. Rosetta, Solar Orbiter, Bepicolombo eta JUICE misioetan hartu du parte, besteak beste. Urnietako udalak sagardotegien denboraldia irekitzeko gonbidatu zion, eta bide batez hitzaldi bat eman zuen herrian. Harekin egoteko aukera izan genuen. 

Direct download: NFXXIX-21c.mp3
Category:science -- posted at: 2:36am EDT

Tu Youyou ikertzaile txinarrak, emakume batek, malaria tratatzeko substantzia bat identifikatu zuen medikuntza tradizionalak erabiltzen zuen landare batean: artemisinina. Identifikatu, erauzi eta ikertu. Gaur egun erabiltzen den botika nagusietako bat da. Ikertzaileak Medikuntzako Nobel saria jaso zuen lan horrengatik. Ikerketaren istorio mamitsua Mentzu Aiertza kimikariak kontatu digu. 

Direct download: NFXXIX-21b.mp3
Category:science -- posted at: 2:32am EDT

Donostiako CICbiomaGUNE zentroan urteak daramatzate bizkarrezurreko lesioak tratatzeko metodo bat garatzen. Etenda dauden neuronen arteko konexioak berkonektatzeko bidea da, eta karbonozko nanohodiak dituen inguru batean oinarritzen da. Orain, ikerketa-lerro horrek laguntza jaso du ikerketaren hurrengo faseetan sartzeko. Mauricio Prato eta Nuria Alegret ikertzaileen azalpenak izan ditugu. 

Direct download: NFXXIX-21a.mp3
Category:science -- posted at: 2:27am EDT

XXIX. denboraldiaren 21. saioa: CICbiomaGUNE eta bizkarrezurraren lesioak, artemisinina, Tancoren bisita eta kuantikaren postulatuak. 

Direct download: NFXXIX-21.mp3
Category:science -- posted at: 3:17am EDT

Oso datu estatistiko ezaguna da: munduan ekoizten den janariaren heren bat gakdu egiten da. Horregatik, proiektu asko dago horri buelta emateko. Europar Batasunak, adibidez, lau urtez izan du Lowinfood izeneko proiektua martxan bide horretan aurreratzeko. Elhuyarko Oihane Lakar da proiektuaren komunikazioko ekipokoa, eta gaur gurekin izan da haien lana kontatzeko. 

Direct download: EKOV-20b.mp3
Category:science -- posted at: 2:47am EDT

Vanuatun, ez dute plastikorik fabrikatzen. Erabiltzen duten guztia inportatua da, eta hondakinak ezin dituzte birziklatu ere. Beraz, munduko legedi zorrotzenetako bat dute plastikaori dagokionean. Oso adibidez berezia da, alde horretatik, oso baldintza berezietan bizi den herrialdea delako. 

Direct download: EKOV-20a.mp3
Category:science -- posted at: 2:42am EDT

V. denboraldiaren 20. saioa: Lowinfood proiektua. 

Direct download: EKOV-20.mp3
Category:science -- posted at: 2:41am EDT

Eñaut Izagirre EHUko glaziologoa izan da gurekin. Txilen ikertu ditu Patagoniako hainbat glaziar eta izotz-eremu, eta Piriniotako glaziarren gainbehera ere ikertzen ari da. Haren lanaz hitz egin digu luze. Glaziarren gainbehera orokorra da munduan; salbuespen gutxi daude. Eta Pirinioetan desagertzeko bidean daude. 

Direct download: EKOV-21b.mp3
Category:science -- posted at: 3:49pm EDT

Asturiasen otsoaren kontrako krimenak izan dira azken urteotan. Otsoen gorpuak edo buru moztuak azaldu dira hainbat leku publikotan, protesta moduan. Agintariak ez dituzte babesten horrelako gertakariak, baina inor ez da kartzelara joan oraingoz krimenen salaketen ondorioz. 

Direct download: EKOV-21a.mp3
Category:science -- posted at: 3:44pm EDT

V. denboraldiaren 21. saioa: Otsoaren arazoak, glaziarren gainbehera eta zelakantoa. 

Direct download: EKOV-21.mp3
Category:science -- posted at: 3:42pm EDT

Ideia oso sinplea da. Kuantika "kuanto"-aren kontzeptuan dago oinarrituta. Azken batean, ezaugarri fisiko guztiek har ditztekeen balioek, saltotxoak dituzte. oso salto txikiak, baina saltoak, azken batean. Eta ideia sinple horrek sekulako ondorioak ditu. 

Direct download: NFXXIX-20c.mp3
Category:science -- posted at: 6:59am EDT

Gorka Azkune eta Natxo Arganda etorri dira estudiora. Biak EHUkoak, eta biak adimen artifiziala ikertzen duten ikertzaileak. Natxo, gainera, irudi zientifikoekin egiten du lan, eta Gorka gure ohiko kolaboratzailea da. Haiekin egin dugu solasaldi bat gaur egun adimen artifizialak nola hobetzen, sortzen edo manipulatzen dituen irudi zientifikoak, eta nolako onura eskuratzen duten ikertzaileek horretatik.  

Direct download: NFXXIX-20b.mp3
Category:science -- posted at: 6:55am EDT

Sinclair Spectrum ordenagailuaren lehen bertsioa kaxa txiki bat zen, gomazko teklak zituen, eta telebistara konektatu behar zen berezko pantailarik ez zuelako. Bada, ordenagailu haren erreplika bat jarri dute salgai, eta horrek piztu dit nostalgia. Informatikarekin izandako lehen kontaktuak gogorarazi dizkit. 

Direct download: NFXXIX-20a.mp3
Category:science -- posted at: 6:51am EDT

XXIX. denboraldiaren 20. saioa: The Spectrum, adimen artifiziala eta irudi zientifikoak eta zer den kuanto bat. 

Direct download: NFXXIX-20.mp3
Category:science -- posted at: 6:45am EDT

Kuantika (bai eta erlatibitatea ere) behar batetik jaio zen. Ohiko fisikak ezin du dena azaldu, eta hori argi ikusten dugu, adibidez, inurri baten eta ur-tanta baten arteko harremana ikusten dugunean. Urak, kantitate txikian, ez du tamaina handian bezala jokatzen. Hori ikusita ulertzen da fisikaren planteamendu berrien beharra. 

Direct download: NFXXIX-19c.mp3
Category:science -- posted at: 5:53am EDT

Lide Arana Urbieta biokimikaria izan da gurekin, eta argiari buruz hitz egin digu. Bizidunek sortzen duten argiari buruz, hain zuzen: biofotoiak eta bioluminiszentzia. Harrigarria bada ere, guk geuk, pertsonok, argia igortzen dugu. Bioluminiszenteak gara eta hori baliatu daiteke medikuntzan hainbat diagonostiko egiteko. Dena den, bioluminiszenteak bagara ere, oso argi-intentsitate txikia igortzen dugu. 

Direct download: NFXXIX-19b.mp3
Category:science -- posted at: 5:49am EDT

Manuel Elkin Patarroyo zientzialari kolonbiarra hil da. Epidemiologoa eta patologoa izan zen, eta ibilbide garrantzitsua egin zuen, batez ere, malariaren kontrako ikerketan. Hain zuzen ere, malariaren txerto bat sortu zuen; baina txertoaren eraginkortasuna eztabaidan izan da, eta denborarekin bertan behera utzi da garapena. Polemikoa eta aldi berean garrantzi oso handiakoa izan zen. Gogoratzeko moduko pertsona bat, zalantzarik gabe.  

Direct download: NFXXIX-19a.mp3
Category:science -- posted at: 5:43am EDT

XXIX. denboraldiaren 19. saioa: Patarroyo hil da, bioluminiszentzia pertsonetan eta kuantika, fisika berrien beharra. 

Direct download: NFXXIX-19.mp3
Category:science -- posted at: 5:27am EDT

Erika Martinez Goienerreko lehendakaria izan da gurekin. Haren iritzia entzun nahi genuen Bakun, Azerbaijanen, ospatu zen klimaren bilerari buruz: COP29a. Balorazio horretatik abiatu eta gaur egungo egoera geopolitikoaren eragina aztertzera iritsi gara. 

Direct download: EKOV-19b.mp3
Category:science -- posted at: 4:50am EDT

Munduko jaialdirik handiena, jendetzari dagokionean, egun hauetan ospatzen hasi da. Kumbh Mela da, hinduen jaialdi erlijiosoa, Tamuya, Ganges eta desagertutako ibai bat elkartzen diren tokian. 400 milioi pertsona inguru joango dira hara haien arima garbitzera, bainua hartuta.  

Direct download: EKOV-19a.mp3
Category:science -- posted at: 4:47am EDT

V. denboraldiaren 19. saioa: Kumbh Mela jaialdia eta Goienerreko COP29aren balorazioa. 

Direct download: EKOV-19.mp3
Category:general -- posted at: 4:45am EDT

Estatu Batuetan garatu zuten GPSa. Militarrek garatu zuten, baina une batetik aurrera erabilera zibila baimendu zuten, nahita sartutako errore-maila bat gehituta. Baina ezustekoak izan ziren horrekin. 

Direct download: NFXXIX-18c.mp3
Category:science -- posted at: 4:50am EDT

Josu Lopez Gazpio kimikari eta dibulgatzailea hasi da gurekin kriminalistikako atal bat egiten. Oraingoan, Narborough hirian izan ziren hilketa batzuen kasuak ekarri dizkigu; lehen hilketa 1980ko hamarkadan gertatu zen, baina ezin izan zen argitu DNA frogak eskuragarri izan arte. 

Direct download: NFXXIX-18b.mp3
Category:science -- posted at: 4:47am EDT

Leonardo da Vinci pertsona ospetsua da, merezita. Baina dibulgatzaile batzuen arabera, arteetan besterik ez zuen eragina izan. Alegia, mendebaldeko zientziaren esparruan ez zuen ekarpenik egin, nahiz eta esperimentuak eta probak egin, bai fisionomian bai eta ingeniaritzan ere.  Baina lortutako emaitzak beretzat gorde zituen; ez zituen zabaldu. Horregatik, ez zuen eraginarik izan garaiko zientzialariengan. 

Direct download: NFXXIX-18a.mp3
Category:science -- posted at: 4:41am EDT

XXIX. denboraldiaren 18. saioa: Leonardoren garrantzia, DNA probak eta GPSaren historia. 

Direct download: NFXXIX-18.mp3
Category:science -- posted at: 4:39am EDT

Kristina Pinto Fuste fisikariarekin izan gara, CENER zentrokoa. Tesia aurkeztu berri du eguzki-panel fotoboltaikoen eraginkortasuna hobetzeko. Pintok panelen beirazko estaldurarekin egin du lan, eskala nanoskopikoan, eta horri esker eguzkitik datorren energia gutxiago "galtzen" dugu. Horretaz eta eguzki-pznelen berezko mugaz hitz egin dugu. 

Direct download: EKOV-18b.mp3
Category:science -- posted at: 6:48am EDT

Desagertzeko arriskuan dauden espezieen ikonoa da katamotz iberiarra, baina azken hamarkada hauietan, eta jende askoren ahaleginari esker, haren populazioak gora egin du eta espeziea berreskuratzen ari da. Erabateko arriskutik alde eginda dago dagoeneko, bi mila ale baino gehiago daudelako. Hala ere, oraindik ere hobetu behar da katamotzaren egoera. 

Direct download: EKOV-18a.mp3
Category:science -- posted at: 6:44am EDT

V. denboraldiaren 18. saioa: katamotz iberikoa eta eguzki panelak hobetzen. 

Direct download: EKOV-18.mp3
Category:science -- posted at: 6:41am EDT

Martxan da aurtengo Elhuyar Zientzia Azoka. Gazteentzako eskaintza da, ikasturte osoan zehar zientzia-proiektu bat garatzeko ikertzaileen gidaritza eta laguntzarekin. Elhuyarrek antolatzen du azoka hau, hemendik udaberriaren bukaera aldera arte. Antolatzaileetako bi izan dira gurekin,  Danel Solabarrieta eta Aitziber Lasa, eta aurtengo edizioaren berrikuntzez hitz egin digute. 

Direct download: NFXXIX-17b.mp3
Category:science -- posted at: 6:30am EDT

Munduko pigmenturik garestiena izan zen itsasoz haraindiko urdina, normalean ultramarinus izena dutena. Kilo bat ordaintzeko kilo bat urre eskatzen zuten garai batean, lapislazuli mineraletik abiatuta fabrikatzen zelako, eta lapislazuli Afganistango mehtzetatik ekarri behar izaten zen. Baina XIX. mendeko kimikak hori aldatu zuen. 

Direct download: NFXXIX-17a.mp3
Category:science -- posted at: 6:27am EDT

XXIX. denboraldiaren 17. saioa: itsasoz haraindiko urdinaren historia eta Elhuyar Zientzia Azoka. 

Direct download: NFXXIX-17.mp3
Category:science -- posted at: 6:25am EDT

Irati Diez Virto biologoa, gure kolaboratzailea izan da gurekin nonbait, errepide baten ondoan. Eta biodibertsitateaz hitz egin digu. Hain zuzen ere, kontatu digu nola eragiten dion biodibertsitateari berari, errepideak eraikin izanak eta lurraldea haien bidez banatu izanak. 

Direct download: EKOV-17b.mp3
Category:science -- posted at: 8:00am EDT

Erromatarrak ez ziren Edinburgoko lurraldean instalatu. Agian, horregatik ez zuten hiri hartan estoldarik izan XIX. mendera arte. Baina bertako biztanleek hondakinak metatzeko toki bat behar zuten, eta horren ondorioz putzu zikin bat sortu zuten gazteluaren aurreko bailaratxoan.  Zikinkeria, metanoa, eta bertako haluzinazioak izan ziren bertan. 

Direct download: EKOV-17a.mp3
Category:science -- posted at: 7:56am EDT

V. denboraldiaren 17. saioa: errepideak eta biodibertsitatea. 

Direct download: EKOV-17.mp3
Category:science -- posted at: 7:54am EDT

Solasaldi bat izan dugu Txoni Matxain kimikari kuantikoarekin. Ohiko kolaboratzailea da, eta EHUko Donostiako Kimika Fakultateko dekano izendatu berri dute. Harekin atomoaren nukleoaren kuantikaz hitz egin nahi genuen. Bain aelkarrizketak berezko bizitza hartu du, eta beste mila kontu ere aipatu dugu. Solasaldi lasaia eta interesgarria. 

Direct download: NFXXIX-16b.mp3
Category:science -- posted at: 4:16am EDT

Googlek Willow izeneko txip bat aurkeztu berri du. Txip kuantiko bat da, noski, konputazio kuantikoari lotuta. Oso ona omen da akatsak zuzentzen, zenbakiak kodetzeko sistemetan eragiten diren akatsak hain zuzen. Eta hori behar beharrezkoa da konputazio kuantikoa aurrera ateratzeko. Egitleek diotenaren arabera, zuzenketa eraginkorragoa da, gainera, ordenagailuaren tamaina handitu ahala.  

 

Direct download: NFXXIX-16a.mp3
Category:science -- posted at: 4:11am EDT

XXIX. denboraldiaren 16. saioa: Google Willow eta Txoni Matxain. 

Direct download: NFXXIX-16.mp3
Category:science -- posted at: 4:06am EDT

EHUk argitaratzen duen ZIO bilduman liburu bat argitaratu berri da: Miren Basaras Ibarzabal mikrobiologoaren Osasun Bakarra, jomuga eskuraezina. Egilearekin luze hitz egin dugu mikrobiologiaz eta osasun bakarra kontzeptuaz. Gainera izenburuan jomuga eskuraezina terminoa erabiltzeko arrazoia ere kontatu digu. 

Direct download: EKOV-16b.mp3
Category:science -- posted at: 3:40am EDT

Garraio publikoaren alde egin nahi badugu, agintariek kalitatezko garraio publiko bat bermatu behar dute. Horretarako, antolaketa egokia izan behar da, eta, egun seinalatuetan, erraztasunak jarri jendetzak eskatzen duen zerbitzuari erantzuteko. Gaur egun frustrazio handia eragiten du antolaketak, zerbitzua egokia ez baita izaten askoten. Eta frustrazio horrek garraio publikoari uko egiteko joera sor dezake. 

Direct download: EKOV-16a.mp3
Category:science -- posted at: 3:35am EDT

V. denboraldiaren 16. saioa: garraio publikoaren frustrazioak eta Osasun Bakarra, jomuga eskuraezina liburua. 

Direct download: EKOV-16.mp3
Category:science -- posted at: 3:32am EDT

Ingurumen-arazoak ez dira zientziarekin bakarrik konpontzen, baina askotan zientzia eta teknologia ezinbestekoak dira. Hiru esparrutako aditu bana etorri dira kontatzera nola laguntzen duten zientziak eta teknologiak ingurumena hobetzeko ahaleginean: AZTItik Irati Epelde etorri zaigu, Neikertik Olatz Unamunzaga eta Tecnaliatik Nora Fernandez. 

Direct download: NFXXIX-15b.mp3
Category:science -- posted at: 4:35pm EDT

Duela 25 urte, ingurumen-arazoetan kezkagarriena estratosferako ozono-geruzaren gainbehera zen. Arazoa detektatu zuten, CFC molekulen erabilera debekatu zuten, eta, horren ondorioz, arazoa konpontzen hasi zen. Baina istorioa ez da hor bukatzen. CFCen ordezkoak falta ziren. Horretaz ez zen ia hitz egin. 

Direct download: NFXXIX-15a.mp3
Category:science -- posted at: 4:32pm EDT

XXIX. denboraldiaren 15. saioa: nola laguntzen duen teknologiak ingurumenaren aldeko lanean. 

Direct download: NFXXIX-15.mp3
Category:science -- posted at: 4:27pm EDT

Adituek diote Formula 1eko garapenak ondorioak dituela gure egunerokoan erabiltzen ditugun autoetan. Ayrton Sena hil zenean, garapen hori bideratu zuten kotxeetako segurtasuna hobetzera. Javi Oskoz automobilgintzako irakasleak kontatu digu zertan. 

Direct download: EKOV-15b.mp3
Category:science -- posted at: 3:45pm EDT

2024 ez da urte ona izan klimaren ikuspututik. Baina dena ez da txarra izan. Hainbat kontutan lorpenak ere izan dira. Eta merezi du haiei buruz ere hitz egitea. 

Direct download: EKOV-15a.mp3
Category:science -- posted at: 3:39pm EDT

V. denboraldiaren 15. saioa: zer ikasi genuen Ayrton Senaren heriotza-istriputik? 

Direct download: EKOV-15.mp3
Category:science -- posted at: 3:36pm EDT

Elhuyar aldizkariko Ana Galarraga kozuzendaria izan da gurekin azken zenbakiaren edukiez hitz egiteko. Gai asko daude zenbaki honetan, Labar artea eskaneatzeko teknologiatik hasita aingiren gaur egungo egoeraraino. Luze hitz egin dugu eduki horri buruz. 

Direct download: NFXXIX-14b.mp3
Category:science -- posted at: 5:32am EDT

Adimen artifizialak gaur egun sistema eraginkorrak ditu grabaketa kaskar baten audioa garbitzeko. Beraz, grabaketa amateurrak egin nahi dutenek bi aukera dituzte soinu kalitate on bat eskuratzeko: mikrofono ona erostea gela apropos batean grabatzeko edo audio kaskarra ordenagailuan garbitzeko. Agian laister ez da zalantzarik izango zein den aukera merkeena eta praktikoena. 

Direct download: NFXXIX-14a.mp3
Category:science -- posted at: 5:28am EDT

XXIX. denboraldiaren 14. saioa: adimen artifiziala eta mikroak eta Elhuyar aldizkaria. 

Direct download: NFXXIX-14.mp3
Category:science -- posted at: 5:26am EDT

Komunekoa paper berezia da. Urarekin kontaktuan desegin behar da, baina ez azkarregi. Eta beraz, ez da beste paper mota asko bezala fabrikatu behar. Gainera, ez da komeni paper birziklatuaz egitea, eta horrek ingurumenaren ikuspuntutik arazo asko ditu. Tolosako Paper Eskolako Mentxu Aiertzaren laguntzaz, komuneko paperaren egoera aztertu dugu, hainbat ikuspuntutatik. 

Direct download: EKOV-14b.mp3
Category:science -- posted at: 3:59am EDT

Uharte edo atoloi batetik bestera nabigatzea Marshall Uhartean ez da erraza, distantzia handiak direlako, eta ur-lasterrek eta olatuen dinamikak zaildu egiten duelako nabigazioa. Horregatik, bertako nabigatzaileek zailtasunen informazioa kodetzeko sistema bat asmatu zuten banbu-adartxoekin eta maskorrekin egindakoa. , Rebbelib deitzen dira, eta mapa txikien antza dute, baina ez dute informazio geografikoa gordetzen. 

Direct download: EKOV-14a.mp3
Category:science -- posted at: 3:52am EDT

V. denboraldiaren 14. saioa: komuneko papera eta Marshall Uharteetako nabigazio-mapak. 

Direct download: EKOV-14.mp3
Category:science -- posted at: 3:50am EDT

Fisikari bat ezagutu dugu, Libe López Arandia. Ibilbide luzea egin du, batez ere, fisika eta biologia uztartzen dituen zientziaren adarretan. 

Direct download: NFXXIX-13a.mp3
Category:science -- posted at: 5:19am EDT

XXIX. denboraldiaren 13. saioa: Libe López Arandia eta EHUko argitalpenak. 

Direct download: NFXXIX-13.mp3
Category:science -- posted at: 5:08am EDT

Aranzadiko Virginia Garciak eta Katxiporretako Jose Mari Agirretxek Zerua lapurtu dute ipuina aurkeztu dute Ekosferan. Argi-kutsadurari eta astronomiari buruzko ipuina da umeentzat. Bi gonbidatuez gain, Porrotx eta Birtxi pertsonaiak ere izan ditugu gurekin. 

Direct download: EKOV-13c.mp3
Category:science -- posted at: 7:16am EDT

Lurzoruaren nazioarteko egunean, galdera bat egin dugu: zer onura ditu nekazaritza ekologikoak lurzoruaren kalitatean? Marijo Imaz adituak erantzun dio galderari eta lurzoruaren zientziaz hitz egin digu.  

Direct download: EKOV-13b.mp3
Category:science -- posted at: 7:11am EDT

Danimarkan, 2030tik aurrera, metano emisioen gaineko zerga bat onartu dute. Nekazariek eta abeltzainek ordaindu beharko dute haien soildutako lurraen eta abereen emisioak. Puskarren zerga deitzen diote, eta hala ere, abereen emisio gehienak ahotatik irteten dira. Nolanahi ere, jende askori eragingo dio zerga horrek; ikusi beharko da eraginkorra den ala ez. 

Direct download: EKOV-13a.mp3
Category:science -- posted at: 7:06am EDT