Elhuyar Zientzia

XXVIII. denboraldiaren 32. saioa: Donna Strickland Nobel sariduna eta emakumeak zientzian

Direct download: NFXXVIII-23.mp3
Category:science -- posted at: 9:00am EDT

2023ko klimaren goi bilera, COP28a, Dubain ospatu zen abenduaren hasieran. Erregai fosilen etorkizuna erabaki behar zen bertan, eta gailurra petrolioaren ekoizle baten egoitzan izanda, ez zen itxaropen handirik bertan sinatuko ziren akordioei buruz. Erika Martinez Goienerreko presidenteak egin digu bertan gertatu denaren balorazio bat. 

Direct download: EKOIV-23b.mp3
Category:science -- posted at: 5:02pm EDT

IHOBEk 40. urteurrena ospatu berri du. Gaur, bertako zuzendari nagusiarekin izan gara, Alexander Botorekin, eta atzera begiratu dugu. Erakundeak 1984an abiatu zuen ibilbidea oso Euskadi ezberdin batean, eta batez ere, lurzoruaren kutsadurari aurre egiteko helburuarekin. Denbora pasatu da eta gauza asko aldatu dira, baina IHOBEk lanean jarraitzen du. 

Direct download: EKOIV-23a.mp3
Category:science -- posted at: 4:59pm EDT

IV. denboraldiaren 23. saioa: IHOBEk 40 urte eta COP28 bileraren balorazioa Goienerren. 

Direct download: EKOIV-23.mp3
Category:science -- posted at: 4:57pm EDT

Direct download: alicia-gascon-ehu-ekinean.mp3
Category:science -- posted at: 8:17am EDT

Otsailaren 11, emakume zientzialarien eguna, gertu dago. Horren ospakizunen artean, Elhuyarko STEAM hezkuntza taldeak erakusketa interesgarri bat jarri du martxan, urtero bezala. Herri batzuetako dendetan emakume zientzialarien bizitzak azaltzen dituzten posterrak instalatu dituzte. Talde horretako AITZIBER LASAk eta EDURNE GASTONek kontatu digu ospakizun osoa hori baino askoz gehiago dela. 

Direct download: NFXXVIII-22b.mp3
Category:science -- posted at: 3:41am EDT

Seguru asko, gehien ezagutzen dugun proteina hemoglobina da. Ikergai tradizionala da, eta proteinen ikerketaren aitzindaria izan da. Baina oraindik du gaurkotasun handia. EHUko Lide Arana gure kolaboratzaileak kontatu digu giza kartilogoan detektatu dutela lehen aldiz, eta CRISPR teknika erabiltzeko lehen baimena, Erresuma Batuan, hemoglobinarekin zerikusia duen gaixotasun bati aurre egiteko tratamenduan izan dela. 

Direct download: NFXXVIII-22a.mp3
Category:science -- posted at: 3:37am EDT

XXVIII. denboraldiaren 22. saioa: hemoglobina eta gaurkotasuna eta otsailaren 11ko Erakuslehioa. 

Direct download: NFXXVIII-22.mp3
Category:science -- posted at: 3:35am EDT

Hostoen Arteko Melodia berezi bat izan dugu, Youtubeko kanal bat baliatuta. ParrMr izeneko kanala, zientziari buruzko abestien kanala da. Haiek sortutakoak. Ekarri dugun kanta, seigarren mailako ikasleekin batera egindako kanta da. Ecology Song

 

Direct download: EKOIV-22m.mp3
Category:science -- posted at: 6:54am EDT

Akuakultura espezie urtarren zaintza eta hazkuntza da. Askotan, janari bihurtuko ditugun bizidunak etortzen zaigu burura akuakultura hitza entzutean, baina berez esparru zabalagoa da. Akuarioen gaia ere akuakultura da, eta oso anitza da. Kardala Institutuko Batirtze Letamendia eta bertan ikasitako Diego González izan dira gurekin mundu zabal horretaz hitz egiten. 

Direct download: EKOIV-22a.mp3
Category:science -- posted at: 6:50am EDT

IV. denboraldiaren 22. saioa: akuarioen akuakultura. 

Direct download: EKOIV-22.mp3
Category:science -- posted at: 6:47am EDT

Jokoen teoria aplikatzeko bi adibide. Batetik, hiru duelisten adibidea, eta, bestetik, gatibuaren dilema klasikoa txirrindularien munduan. 

Direct download: NFXXVIII-21c.mp3
Category:science -- posted at: 5:57am EDT

Ikerketa honek istorio bitxia du, benetan. Annick Laruelle EHUko Ikerbasque ikertzaileak jokoen teoria ari da aplikatzen kartzinoma baten ikerketan. Harekin batera, onkologoek eta beste disziplina askoko adituek egiten dute lan, baina Laruellen lana, azkenean, matematikaren teoria batean oinarritzen da, eta ez biologian edo medikuntzan. Matematikak laguntzen du. Eta proiektua martxan jari zuen Biocruceseko onkologo batekin, irratian egindako elkarrizketa baten ondorioz. 

Direct download: NFXXVIII-21b.mp3
Category:science -- posted at: 4:10am EDT

2+2=4 Hori da matematika. Baina ez hori bakarrik. Matematika askoz kontu zabalagoa da 2+2=4 baino. Espero ez ditugun arlo batzuk ere badaude zientzia horren barruan, grafoen edo jokoen teoriak, adibidez. 

Direct download: NFXXVIII-21a.mp3
Category:science -- posted at: 3:52am EDT

XXVIII. denboraldiaren 21. saioa: Annick Laruelle eta jokoen teoria. 

Direct download: NFXXVIII-21.mp3
Category:science -- posted at: 3:41am EDT

1969an, DDTaren kontrako aktibismoa puri-purian zegoen Estatu Batuetan. Garai hartatik dator Malvina Reynolds kantariaren kanta hau, DDT in your brain (batzuetan izenburua DDT moduan ematen da). Gaurko Hostoen Arteko Melodietan, Mentxu Aiertzak emandako azalpenak ekarri ditugu, kanta eta kantari hauei buruz.  

Direct download: EKOIV-21m.mp3
Category:science -- posted at: 5:11am EDT

Europatik datorren agindua da: 50.000 biztanle baino gehiagoko hirirguneetan emisio murriztuen guneak izango dira. Autoen trafikoa mugatu egingo da lekuen eta auto motaren arabera. Berez, iaz aplikatzen hasi behar zen araudia da, baina gauzak mantso doaz. Don Bosco ikastetxeko Javi Oskoz gure kolaboratzaileak kontatu digu zertan den kontu hau gure hirietan. 

Direct download: EKOIV-21a.mp3
Category:science -- posted at: 5:08am EDT

IV. denboraldiaren 21. saioa: emisio murriztuen guneak autoentzat. 

Direct download: EKOIV-21.mp3
Category:science -- posted at: 5:02am EDT

Nabigazioko oinarrizko hitzak, ababor eta istribor. Jatorri etimologikoari buruz hitz egin dugu. Hipotesi bat baino gehiago daude jatorriari buruz, eta, hala ere, adostasun handia dago. Dirudienez, iparraldeko herrialdeetatik datoz terminoak, bikingoen hizkuntzetatik bai eta neerlanderatik ere. 

Direct download: NFXXVIII-20c.mp3
Category:science -- posted at: 3:59am EDT

Pirinioetan sei hizkuntza hitz egiten dira: euskara, okzitaniera, katalana, aragoiera, gaztelania eta frantsesa. Haien digitalizazioa eta baliabide informatikoak oso egoera ezberdinetan daude, baina Linguatec proiektua haien arteko laguntza teknologikoa sustatzeko. Orain, adimen artifizialaren indarra gehitu diote kolaborazioari Linguatec-AI proiektuaren bitartez. Orai zentroko Josu Aztiria Urtaran izan da gurekin honetaz guztiaz hitz egiteko. 

Direct download: NFXXVIII-20b.mp3
Category:science -- posted at: 3:51am EDT

Fisikari amerikar batzuen proposamena da muoien azeleragailu bat egitea. Oso bizitza laburra duten partikula subatomikoak dira, eta haien erabilera azeleragailu batera aurrerapen handiak ekar liezaioke fisikaren esparruari. Azeleragailua egiteko, ordea, hamarkada asko eta diru asko beharko da. 

Direct download: NFXXVIII-20a.mp3
Category:general -- posted at: 3:46am EDT

XXVIII. denboraldiaren 20. saioa: muoien azeleragailua, Linguatec-AI eta ababor eta istribor. 

Direct download: NFXXVIII-20.mp3
Category:science -- posted at: 3:26am EDT

Hostoen Arteko Melodietan, gaur, euskal musikaren erreferente bat: Izarren hautsa. Xabier Letek egina eta Mikel Laboak zabaldua. Guk Laboaren bertsioa entzun dugu. Bitxia bada ere, kanta honen hitzek astronomiaren oinarri batzuk ditu. 

Direct download: EKOIV-20m.mp3
Category:science -- posted at: 7:08am EDT

Ezinbestekoak dira guretzat. Lur arraroak deitzen ditugun metalak ezinbestekoak dira iman eta motore elektriko eraginkorrak egiteko, eta, besteak beste,  energia berriztagarriak ustiatzeko behar ditugu. Baina, batetik, haien mehatzaritza kutsakorra da, eta, bestetik, geopolitikoki mendekotasun handia dugu beste herrialde batzuetatik ekarri behar ditugulako. Galdera da, birzikla daitezke? Tecnaliako Maider Garcia de Cortazar eta CEIT-eko Iñaki Diaz izan dira gurekin honetaz guztiaz hitz egiten. 

Direct download: EKOIV-20a.mp3
Category:science -- posted at: 6:52am EDT

IV. denboraldiaren 20. saioa: lura arraroen birziklapena. 

Direct download: EKOIV-20osoa.mp3
Category:science -- posted at: 6:46am EDT

Txipiroiaren tintarekin idatz daiteke. Eta marraztu. Melanina pigmentua du kontzentrazio handietan, eta horri esker kolore beltz urdinska dauka, nahiz eta agian ez da existitzen den tintarik onena. Bitxikeria bat: duela 160 milioi urte bizi ziren txipiroien tinta ere, gaurkoen tintaren berdina da.  

Direct download: NFXXVIII-19c.mp3
Category:science -- posted at: 4:19am EDT

Glutenak zeliakoetan eragin dezakeen efektu bat hesteen hantura da. Baina EHUko talde batek topatu du efektu horri aurre egin liezaiokeen azido bat. Ikertzaileetako batekin izan gara, Ainara Castellanos Rubio biologoarekin eta kontatu digu nolakoa izaten ari den ikerketa hau. 

Direct download: NFXXVIII-19b.mp3
Category:science -- posted at: 4:16am EDT

Egun hauetan asko hitz egiten ari da Portugalen itsasora isuri diren plastiko-aleei buruz. Baina ez dute argitu zer plastiko den, zer polimero, alegia. Horren arabera, eragin dezakeen kaltea modu batekoa edo bestekoa izan daiteke. 

Direct download: NFXXVIII-19a.mp3
Category:science -- posted at: 4:13am EDT

XXVIII. denboraldiaren 19. saioa: Glutenak eragindako hanturaren kontrako borroka eta txipiroiaren tinta. 

Direct download: NFXXVIII-19.mp3
Category:science -- posted at: 4:10am EDT

1971n, John Prine kantautoreak disko arrakastatsu bat argitaratu zuen, John Prine izenburua zuena, eta guk Hostoen Arteko Melodietara bertako kanta bat ekarri dugu: Paradise. Kantak Kentuckyko mendebaldeko lurralde galdu baten berri ekartzen digu. Ikatzaren industriak txikitutako paradisu bat, hain zuzen. 

Direct download: EKOIV-19m.mp3
Category:science -- posted at: 7:05am EDT

AZTI zentroko talde batek atunak ikertzen ditu, bai itsasoan bertan (mundu osoan), bai eta laborategietan ere. Gurekin, gaur, hango bi aditu izan dira Igaratza Fraile eta Maite Erauskin, atun gorriaren gaur egungo ikerketa zertan den azaltzeko. Ez da animalia ezagutzea bakarrik; gainera, haren bilakaera ulertu behar da, klima-aldaketarengatik eta beste faktore askorengatik etengabe aldatzen ari direlako atunak. 

Direct download: EKOIV-19a.mp3
Category:science -- posted at: 7:01am EDT

IV. denboraldiaren 19. saioa: AZTI eta atunak. 

Direct download: EKOIV-19.mp3
Category:science -- posted at: 6:58am EDT

Inkesta bat egin dut. Robot bat eskuratu edo diseinatuko bazenu zure egunerokoan erabiltzeko, zertarako nahiko zenuke. Eta hainbat lankide eta kolaboratzailek erantzun didate!!!! Interesgarria!!

Direct download: NFXXVIII-18d.mp3
Category:science -- posted at: 5:10am EDT

Isaac Asimov idazleak erabili zuen lehen aldiz robotika hitza. Haren liburuetako pertsonai bat Susan Calvin izan zen, roboten psikologo bat. Ideia interesgarria da, Calvinek interpretatu egiten duelako robotek egiten dutena, haien funtzionamenduaren arauen testuinguru horretan. Alegia, androide batek robotikaren legeak hausten dituen ala ez ulertu behar du. Liar ipuina ezin hobea da horern adibide moduan. Gaur egun, ordea, oraindik ez da posible horrelako araurik aplikatzea gure makinetan. 

Direct download: NFXXVIII-18c.mp3
Category:science -- posted at: 4:47am EDT

Direct download: June_Madariaga_Navarro_Ekinean.mp3
Category:science -- posted at: 6:29am EDT

Xabier Monasteriok TZ argitaletxean egiten du lan. Interes handiko baina arrakasta txikiko testu zaharrak berreskuratzen dituzte eta argitaratu. Aurten Karel Capek idazlearen RUR antzelan ospetsua euskaratu dute. Ospetsua da robot hitzaren lehen aipamena egiten duelako. 

Direct download: NFXXVIII-18b.mp3
Category:science -- posted at: 7:06am EDT

Zein da denborarekin eraginkortasuna galtzen duen robota, hondamen fisikorik jaso ez badu ere? Horrelako galderak plazaratzen ditu Lateral podcastak. Erantzunean robotekin izan dezakegun lotura afektiboa sartzen da. 

Direct download: NFXXVIII-18a.mp3
Category:science -- posted at: 7:03am EDT

XXVIII. denboraldiaren 18. saioa: robotak eta testu zaharrak. 

Direct download: NFXXVIII-18.mp3
Category:science -- posted at: 7:02am EDT

Beethovenen seigarren sinfonia naturari egindako musika da. Musikariak maite zuen hiritik kanpora joatea, eta sinfonia honetan natura deskribatu nahi izan zuen. Tartean, laugarren mugimenduan, ekaitz bat deskribatu zuen musikaren bitartez. Ezin egokiagoa Hostoen Arteko Melodietarako. 

Direct download: EKOIV-18m.mp3
Category:science -- posted at: 6:58am EDT

Irati Diez Virtok istorio bitxi bat kontatu digu. Ibis izeneko hegaztia migratzailea da, baina denborarekin galarazi diogu haien migrazioa. Baina biologo batzuek aritu dira ibisei irakasten nola migratu. Nola eta nora. Oso jarduera eta ikerketa berezia da. 

Direct download: EKOIV-18a.mp3
Category:science -- posted at: 6:55am EDT

IV. denboraldiaren 18. saioa: Ibis hegaztiei migratzen irakatsi eta Beethoven. 

Direct download: EKOIV-18.mp3
Category:science -- posted at: 6:53am EDT

Bost hilabetez izan nintzen fisiskako irakasle bigarren hezkuntzan, eta Newtonen legeak irakatsi behar izan nituen... frustrazioa irakaslearentzat eta frustrazioa ikasleentzat. Hala ere, hezkuntzari buruzko gogoeta bat egin daiteke kasu honetan. 

Direct download: NFXXVIII-17c.mp3
Category:science -- posted at: 6:50am EDT

Irakasgai gogorra da. Ikastea ere zaila da. Gaur, Txoni Matxin kimikari eta irakaslearekin izan gara galdera horri erantzuteko. Nola demontre ikasten da kuantika? Zer zailtasun daude bidean? 

Direct download: NFXXVIII-17b.mp3
Category:science -- posted at: 6:49am EDT

Kuantika ikasten hasi nintzenean, dibulgazioko liburu baten bila ibili nintzen liburudendaz liburudenda. Ideia orokorra ulertu nahi nuen sakon ikasten hasi baino lehen. Eta anekdota bat izan nuen horrekin. 

Direct download: NFXXVIII-17a.mp3
Category:science -- posted at: 6:47am EDT

XXVIII. denboraldiaren 17. saioa: hezkuntza eta kuantika. 

Direct download: NFXXVIII-17.mp3
Category:science -- posted at: 6:45am EDT

1986ra goaz. Kantautore baten abesti bat entzun dugu gaur, kitarra akustikoarentzat egindako kanta batekin. Kantautoreaz gain aktorea ere bada, Loudon Wainwright IIIa. Haren Hard day for the planet kanta ezagutu dugu.  

Direct download: EKOIV-17m.mp3
Category:science -- posted at: 6:41am EDT

Egun hauetan, animaliak dituzten azoka asko izaten dira. Garai batean abeltzainen topagunea izan ziren, salerosketarako gune aproposak. Gaur egun, ordea, tradizioak aginduta, gehienbat abereen erakusleku bilakatu dira. Bain abeltzainentzat eta albaitarientzat lan gehigarri bat da. Asier Albite abeltzain eta albaitariak kontatu digu nola bizi dituen azoka hauek. 

Direct download: EKOIV-17a.mp3
Category:science -- posted at: 6:35am EDT

IV. denboraldiaren 17. saioa: Abeltzaintza eta gabonetako azokak. 

Direct download: EKOIV-17.mp3
Category:science -- posted at: 6:32am EDT

Elhuyar aldizkariaren abenduko zenbakia aurkeztu digu Ana Galarraga kozuzendariak. Planetaren mugak gai nagusitik abiatuta, gainbegirada egingo diogu gai interesgarriz betetako zenbaki honi. 

Direct download: NFXXVIII-16c.mp3
Category:science -- posted at: 6:30am EDT

Juan Ignacio Cirac fisikaria katalana da, Manresan jaioa, Madrilgo Complutensean ikasitakoa, eta Max Plank institutuan egiten du lan, Optika kuantikoko zentroan, Garching hirian, Alemanian. Irailean izan zen hemen, Donostian, DIPC zentroak antolatzen duen Passion for Knowledge zentroan, eta aukera izan genuen hura elkarrizketatzeko. Oso komunikatzaile ona, oso gertukoa, eta maila altuko zientzialaria. 

Direct download: NFXXVIII-16b.mp3
Category:science -- posted at: 6:28am EDT

Bulkanologia modu okerrenean ari gara ikasten. Sumendi motak, agertu ahala aipatzen ditugu komunikabideetan. Oraingoan, Grindavik-eko erupzioa dugu, Islandian, eta duela gutxi, beste erupzio bat izan zen inguru berean, Reykjanes penintsulan. Fagradalsfjall sumendia zen. Erupzio-mota ezberdinak dira, baina inguru berean. Bulkanologia modu okerrenean ari gara ikasten.

Direct download: NFXXVIII-16a.mp3
Category:science -- posted at: 6:23am EDT

XXVIII. denboraldiaren 16. saioa: Juan Ignacio Cirac eta Elhuyar aldizkaria. 

Direct download: NFXXVIII-16.mp3
Category:science -- posted at: 6:03am EDT